ผสมพันธุ์ควายปลัก ดูสัดเงียบให้ทัน และนับวันคลอด

แม่ควายบอกเรื่องการผสมพันธุ์ของตัวเองน้อยมาก เวลาเป็นสัดก็สั้นและเงียบ หลายครั้งเกิดตอนกลางคืน พอตั้งท้องก็ท้องนานเกือบทั้งปี ถ้าพลาดการเป็นสัดไปรอบเดียว ก็เสียเวลาไปราวสามสัปดาห์ ถ้าพลาดติดกันหลายรอบ ก็เสียไปทั้งฤดูครับ

บันทึกนี้เล่าตามปีหนึ่งของแม่ควายตัวอย่างหนึ่งตัว ตั้งแต่วันที่เป็นสัด จนถึงวันคลอดลูก และวันที่ผสมติดอีกครั้ง แม่ควายตัวนี้ไม่ใช่ควายจริง แต่เป็นตัวแทนของค่าเฉลี่ยจากงานวิจัยในประเทศไทย และจากคู่มือของกรมปศุสัตว์ที่แนบลิงก์ไว้ ตัวเลขทุกตัวมีแหล่งที่มาที่เปิดอ่านเองได้ ส่วนไหนเป็นการคำนวณของผมเอง ผมจะบอกไว้ครับ

ก่อนอื่น เรากำลังพูดถึงควายแบบไหน

ควายบ้านมีสองแบบ ควายแม่น้ำ (river buffalo) มีโครโมโซม 50 แท่ง ส่วน ควายปลัก (swamp buffalo) มี 48 แท่ง ความต่างนี้มาจากโครโมโซมสองแท่งของควายแม่น้ำที่ต่อรวมกันเป็นแท่งเดียวในควายปลัก แต่เมื่อนำมาผสมข้ามกันก็ยังได้ลูกที่มีลูกต่อได้ แม้ความสมบูรณ์พันธุ์ของลูกผสมจะลดลง (Pineda และคณะ 2564, Frontiers in Genetics) บทความเดียวกันบอกว่าในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ควายปลักส่วนใหญ่อยู่กับเกษตรกรรายย่อย เลี้ยงไว้เพราะมีแรงงานดี และเมื่อฟาร์มหันไปใช้เครื่องจักรมากขึ้น การเลี้ยงก็เปลี่ยนไปเพื่อเนื้อและนมมากขึ้น

ควายไทยพื้นเมืองที่เราเรียกว่าควายปลักก็คือแบบ swamp นี่เอง คู่มือการผลิตกระบือพื้นเมืองของกรมปศุสัตว์ก็เขียนขึ้นสำหรับควายปลัก (กลุ่มวิจัยและพัฒนากระบือ กรมปศุสัตว์ 2567) ส่วนควายมูร่าห์ (Murrah) ที่อาจเห็นตามฟาร์มควายนม เป็นพันธุ์ในกลุ่มควายแม่น้ำ (Pineda และคณะ 2564)

ตัวเลขที่ควรจำ

งานวิจัยนี้เก็บข้อมูลแม่ควายปลัก 48 ตัวในฟาร์มแบบเลี้ยงขังแห่งหนึ่ง ระหว่าง พ.ศ. 2543 ถึง 2553 รวมข้อมูลการคลอด 99 ครั้ง และฟาร์มนี้ใช้ทั้งการผสมด้วยพ่อพันธุ์และการผสมเทียม (ธัชฏาพร และคณะ 2555) จึงเป็นข้อมูลของฝูงเดียว ไม่ใช่ค่าเฉลี่ยของทั้งประเทศ แต่ผู้วิจัยเองก็ระบุว่ารายงานเรื่องการสืบพันธุ์ของควายปลักในไทยยังมีน้อย ข้อมูลฝูงนี้จึงมีประโยชน์ครับ

เทียบกับเป้าหมายที่กรมปศุสัตว์ตั้งไว้สำหรับฝูงควายปลักของศูนย์ฯ เอง คือ อายุเมื่อให้ลูกตัวแรก ต่ำกว่า 38 เดือน ระยะห่างการให้ลูก ต่ำกว่า 450 วัน และอัตราการให้ลูกร้อยละ 60 (คู่มือการผลิตกระบือ 2567)

บันทึกที่ 1 วันที่ 0: แม่ควายเป็นสัด และเราอาจไม่ทันเห็น

ในบท estrus detection in buffaloes ของ IVIS Purohit และ Rao เขียนถึงอาการเป็นสัดไว้ว่า แม่ควายจะกระวนกระวาย ร้อง และปัสสาวะบ่อยทีละน้อย สัญญาณที่เชื่อได้ที่สุดคือ แม่ควายยืนนิ่งให้ขึ้นทับ แต่ในควายอาการเหล่านี้มักไม่ชัด และวิธีจับสัดที่ใช้ได้ผลกับวัวก็มักใช้กับควายได้ไม่ดีนัก

บทเดียวกันอธิบายว่าทำไมการเป็นสัดถึงหลุดสายตาได้ง่าย (IVIS)

• อาการอ่อน แม่ควายหลายตัวแสดงอาการเป็นสัดน้อยมาก
• เป็นสัดเงียบ (silent heat) ตกไข่โดยไม่แสดงอาการให้เห็น พบบ่อยหลังคลอดและในหน้าร้อน
• เกิดตอนกลางคืน ช่วงที่ควายมีพฤติกรรมทางเพศมากที่สุดคือกลางคืนถึงเช้ามืด และแสดงอาการชัดในช่วงที่อากาศเย็น
• อากาศร้อน ความร้อนทำให้อาการเป็นสัดชัดน้อยลง
• ไม่ค่อยขึ้นทับกันเอง แม่ควายแทบไม่ขึ้นทับกัน สัญญาณที่ใช้ดูสัดในวัวได้ดีจึงหายไปเกือบหมด

QUIET HEAT swamp buffalo                                        
                                                                
                                                                
       ,~~~~~~~~~~~. (\~~/)                ,~^~~~~~~~~~~.       
    ~ /             \ (oo)                /               \ ~   
   ' (               ) \/           (\~~/)                 ) '  
      \_____________/                (oo) \_______________/     
       ||         ||        |  /| | |      ||           ||      
__~~~~~----~~~~~~~----~~~~~_____________________________________
                                                                
                                                                
                                                                
                                  HEAT ~20 h                    
         [····························██··············]         
          ▲                                                     
                    one cycle, about 3 weeks                    

ควรดูนานแค่ไหน IVIS บอกว่าถ้าดูอย่างน้อยวันละ 2 ถึง 3 ครั้ง ครั้งละ 30 นาที จะจับควายที่เป็นสัดในฝูงได้ราวร้อยละ 80 ถึง 90 และชี้ว่าเกษตรกรมักดูแค่วันละสองครั้ง ครั้งละไม่ถึง 5 นาที (IVIS) เมื่อการเป็นสัดยาวราว 20 ชั่วโมง การเหลือบดูสองครั้งสั้น ๆ จึงพลาดได้ง่ายมากครับ

พ่อควายตัวล่อ (teaser bull)

ตัวที่จับสัดเก่งที่สุดในฟาร์มคือพ่อควาย IVIS เขียนว่าฟาร์มควายที่มีการจัดการดีใช้พ่อควายตัวล่อที่ทำหมันแล้ว (vasectomy) เป็นเรื่องปกติ โดยจูงผ่านฝูงแม่ควายวันละ 2 ถึง 4 ครั้ง เน้นเช้ามืดกับช่วงเย็น และอาจติดอุปกรณ์ chin-ball marker ที่ใต้คาง ให้ทิ้งรอยสีไว้บนหลังแม่ควายที่ถูกขึ้นทับ บทนี้จัดให้การใช้พ่อควายทำหมันร่วมกับการเฝ้าดูใกล้ชิดเป็นวิธีที่ดีที่สุด (IVIS) การทำหมันเป็นการผ่าตัด ต้องให้สัตวแพทย์ทำครับ

ทำไมเรื่องนี้สำคัญกับการผสมเทียมในไทย: ธัชฏาพรและคณะเขียนว่า อาการเป็นสัดที่ไม่ชัดและการตรวจจับสัดที่ยาก ทำให้คาดเวลาตกไข่สำหรับการผสมเทียมในควายปลักได้ยาก (2555) งานวิจัยต่อมาจากฟาร์มเดียวกันซึ่งอ้างงานปี 2555 ก็บอกว่า การตรวจจับสัดที่ยากทำให้ต้องผสมหลายครั้งกว่าจะติด (Kanloung และคณะ 2564, Buffalo Bulletin) ในฝูงปี 2555 แม่ควายต้องผสมเฉลี่ย 3.5 ± 2.5 ครั้งต่อการผสมติดหนึ่งครั้ง

บันทึกที่ 2 วันที่ 0 ถึง 1: จังหวะการผสม

ในควายปลัก การตกไข่เกิดประมาณ 13.9 ชั่วโมงหลังจากอาการเป็นสัดหายไป และ IVIS แนะนำให้ผสมเทียม หลังจาก แม่ควายเลิกยอมให้พ่อพันธุ์ขึ้นทับแล้ว บทนี้อ้างอัตราผสมติดร้อยละ 40.4 ถึง 60.7 เมื่อผสมหลังสิ้นสุดการเป็นสัด (IVIS) ถ้าผสมด้วยพ่อพันธุ์ พ่อควายจะเลือกจังหวะเอง แต่ถ้าผสมเทียม หน้าที่นี้ตกเป็นของเราและเจ้าหน้าที่ผสมเทียมครับ

ถ้าใช้บริการผสมเทียมของกรมปศุสัตว์ คู่มือการปฏิบัติงาน กระบวนการบริการผสมเทียม ปี 2566 อธิบายขั้นตอนไว้ดังนี้

• บริการนี้สำหรับเกษตรกรผู้เลี้ยงโคและกระบือที่ขึ้นทะเบียนขอรับบริการ ดูแลโดย ศูนย์วิจัยการผสมเทียมและเทคโนโลยีชีวภาพ 10 แห่ง ทั่วประเทศ และมีเจ้าหน้าที่ประจำหน่วยผสมเทียมกระจายอยู่ในแหล่งเลี้ยงโคกระบือ
• แจ้งขอรับบริการได้ที่หน่วยผสมเทียม หรือโทรแจ้งในช่วง 07.00 ถึง 10.00 น. และ 13.00 ถึง 15.00 น. หรือแจ้งทางโทรศัพท์มือถือหรือไลน์ได้ทุกเวลา แล้วเจ้าหน้าที่จะนัดวันเข้าบริการ
• น้ำเชื้อแช่แข็งมาจากพ่อพันธุ์ดีที่ผ่านการพิสูจน์ ผลิตโดยศูนย์ผลิตน้ำเชื้อของกรมปศุสัตว์ที่ผ่านการรับรองมาตรฐาน เจ้าหน้าที่จะเลือกน้ำเชื้อให้ลูกที่เกิดมามีระดับเลือดชิดไม่เกินร้อยละ 6.25
• เมื่อถึงฟาร์ม เจ้าหน้าที่จะล้วงตรวจแม่สัตว์ ถ้าเป็นสัดชัดเจนก็ผสมเทียมได้ทันที ถ้ายังไม่พร้อมหรือเลยเวลาที่เหมาะสม เจ้าหน้าที่จะแนะนำให้สังเกตการเป็นสัดในรอบถัดไป

สรุปคือ ยิ่งเห็นสัดเร็วและแจ้งเร็ว โอกาสผสมติดก็ยิ่งดีครับ

บันทึกที่ 3 ประมาณวันที่ 22: แม่ควายกลับสัดไหม

ถ้าผสมไม่ติด แม่ควายควรกลับมาเป็นสัดอีกครั้งหลังผ่านไปราวหนึ่งรอบ สำหรับควายปลักไทยคือ 22.1 ± 2.9 วัน (IVIS ตารางที่ 1) ให้จดวันไว้ แล้วเฝ้าดูให้ถี่ขึ้นสักสองสามวันก่อนและหลังวันนั้น แต่เพราะควายเป็นสัดเงียบได้บ่อย การที่ "ไม่เห็นกลับสัด" จึงยังไม่ได้แปลว่าท้อง บันทึกถัดไปจึงสำคัญครับ

บันทึกที่ 4 วันที่ 60 ถึง 90: ตรวจท้อง

เจ้าหน้าที่ผสมเทียมของกรมปศุสัตว์ตรวจการตั้งท้องด้วยการล้วงตรวจทางทวารหนักในช่วง 60 ถึง 90 วันหลังผสมเทียม (คู่มือบริการผสมเทียม 2566) คู่มือการผลิตกระบือบอกว่าล้วงตรวจได้ตั้งแต่ตั้งท้อง 60 วันขึ้นไป และในฟาร์มของกรมฯ เองจะตรวจสองครั้งห่างกันหนึ่งเดือน เพราะครั้งที่สองตรวจได้แม่นกว่า (คู่มือการผลิตกระบือ) แม่ควายที่ตรวจแล้วพบว่าไม่ท้องจะได้กลับไปผสมใหม่ได้ทันที ถ้าไม่ตรวจ อาจรู้ตัวอีกทีก็ผ่านไปหลายเดือนแล้วครับ

บันทึกที่ 5 เดือนที่ 10 ครึ่ง: คลอด

ในงานวิจัยฟาร์มไทย ระยะตั้งท้องเฉลี่ย 321.4 ± 11.3 วัน (ธัชฏาพร และคณะ 2555) หรือราว 10 เดือนครึ่ง (คำนวณเอง: 321.4 ÷ 30.4 วันต่อเดือน) ปฏิทินของแม่ควายตัวอย่าง ถ้าผสมวันที่ 15 ธันวาคม 2569 จะเป็นแบบนี้

วันที่ในตารางคำนวณเองจากค่าเฉลี่ยและส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐานของงานวิจัย แม่ควายแต่ละตัวอาจคลอดนอกช่วงนี้ได้

ONE BUFFALO COW, ONE BREEDING CYCLE                         \|/ 
herd averages from a Thai farm study                        -O- 
                                                            /|\ 
                                                                
                                                                
                                                                
                                                                
     ·                                                          
                                                                
     ▼                                                          
     =····················································      
     '  '   '  '  '  '   '  '  '  '   '  '  '  '   '  '  '      
     0      2     4      6     8     10     12    14     16     
    MATING                           CALVING       BRED AGAIN   
             pregnant ~321 days             open ~166 d         
/  |  |  |  |  |  /  |  |   / |  |  |   / /  |  /   /  / |   /  

คำแนะนำเรื่องคอกมาจากคู่มือการผลิตกระบือของกรมปศุสัตว์ แม่ควายท้องแก่ 8 ถึง 10 เดือนควรอยู่ในคอกที่ไม่มีปลัก เพราะเคลื่อนไหวลำบาก อาจเกิดอุบัติเหตุตอนขึ้นลงปลัก และถ้าคลอดตอนกลางคืน ลูกควายอาจจมปลักตายได้ และไม่ควรปล่อยแม่ควายใกล้คลอดไปเล็มหญ้าไกล ๆ (คู่มือการผลิตกระบือ) คู่มือเล่มเดียวกันบอกอาการใกล้คลอดไว้ดังนี้

• เต้านมขยายใหญ่ บวมตึง เห็นเส้นเลือดชัด
• กระดูกเชิงกรานขยาย เนื้อบริเวณโคนหางยุบลงเป็นร่องลึกกว่าปกติ
• อวัยวะเพศบวมใหญ่ขึ้น
• มีน้ำเมือกเหนียวสีขาวขุ่นไหลออกทางช่องคลอด

และถ้าถุงน้ำคร่ำแตกแล้วเกิน 2 ชั่วโมงลูกยังไม่ออก ให้รีบตามสัตวแพทย์ทันทีครับ

บันทึกที่ 6 หลังคลอด: เวลาส่วนใหญ่หายไปตรงนี้

นี่คือการคำนวณที่มีประโยชน์ที่สุดในบทความนี้ครับ ในฝูงที่ศึกษา ระยะห่างการให้ลูกคือ 486.2 วัน ระยะตั้งท้องคือ 321.4 วัน เอามาลบกันจะได้ราว 165 วัน ซึ่งเกือบเท่ากับวันท้องว่าง 166.2 วันที่งานวิจัยวัดได้พอดี การตั้งท้องเราย่นไม่ได้ วันท้องว่างจึงเป็นส่วนของระยะห่างการให้ลูกที่เราปรับได้จริง

ถ้าจะให้ได้ตามเป้าระยะห่างการให้ลูกต่ำกว่า 450 วันของกรมปศุสัตว์ วันท้องว่างต้องเหลือราว 129 วัน (คำนวณเอง: 450 − 321) กรมฯ จะนำแม่ควายกลับเข้าฝูงผสมพันธุ์หลังคลอด 1 เดือนครึ่งถึง 2 เดือน (คู่มือการผลิตกระบือ) และเจ้าหน้าที่ผสมเทียมจะคอยดูแม่สัตว์ที่ไม่ได้ผสมหลังคลอดเกิน 60 วัน ไม่กลับสัดหลังผสมเกิน 90 วัน และผสมซ้ำเกิน 3 ครั้งยังไม่ท้อง (คู่มือบริการผสมเทียม)

ฤดูกาลและอาหารก็มีผล

• ในฝูงที่ศึกษา แม่ควายผสมติดมากที่สุดในเดือนพฤศจิกายน และคลอดมากที่สุดในเดือนสิงหาคมถึงตุลาคม ผู้วิจัยโยงเรื่องนี้กับอากาศหน้าหนาว และหญ้าที่มีมากในหน้าฝน ซึ่งช่วยให้แม่ควายฟื้นตัวหลังคลอด (ธัชฏาพร และคณะ 2555)
• คู่มือของกรมปศุสัตว์บอกว่า ฝูงผสมพันธุ์ของกรมฯ ผสมติดน้อยลงในหน้าแล้ง เพราะอาหารหยาบสำรองไม่พอหรือคุณภาพต่ำ และขาดแร่ธาตุ จึงแนะนำให้มีก้อนแร่ธาตุไว้ในคอกฝูงผสมพันธุ์ตลอดเวลา ส่วนช่วงอากาศร้อนเดือนมีนาคมถึงพฤษภาคม พ่อควายจะกำหนัดต่ำ ไม่ค่อยสนใจแม่ควาย จึงควรให้นอนแช่ปลักนานขึ้น และจูงเดินออกกำลังตอนเช้านานขึ้น (คู่มือการผลิตกระบือ)

บันทึกที่ 7 ควายสาว: ท้องแรกกำหนดจังหวะทั้งชีวิต

ในฝูงปี 2555 อายุเมื่อคลอดลูกตัวแรกคือ 47.1 ± 8 เดือน งานวิจัยปี 2564 ที่เก็บข้อมูลควาย 98 ตัวในฟาร์มเดียวกัน (พ.ศ. 2544 ถึง 2556) พบว่าควายปลักคลอดลูกตัวแรกช้ากว่าควายมูร่าห์ คือ 4.16 ± 0.89 ปี เทียบกับ 3.79 ± 0.50 ปี (ค่าเฉลี่ยกำลังสองน้อยที่สุด ± ค่าความคลาดเคลื่อนมาตรฐาน) (Kanloung และคณะ 2564)

แนวทางของกรมปศุสัตว์สำหรับฝูงของศูนย์ฯ คือ ผสมควายสาวครั้งแรกเมื่ออายุราว 2 ปี น้ำหนัก 300 กิโลกรัม (ส่วนตารางมาตรฐานในคู่มือระบุ 350 กิโลกรัมที่อายุ 24 เดือน) คู่มือย้ำว่าน้ำหนักสำคัญกว่าอายุ โดยควรหนัก 260 กิโลกรัมขึ้นไป เพราะควายที่ตัวเล็กเกินไปเมื่อผสมแล้วจะมีปัญหาตอนคลอด (คู่มือการผลิตกระบือ) ควายสาวที่ผสมติดตอนอายุ 24 เดือนจะคลอดตอนอายุราว 34 เดือนครึ่ง (คำนวณเอง: 24 + 10.5) ซึ่งอยู่ในเป้าต่ำกว่า 38 เดือนของกรมฯ นี่เป็นอีกเหตุผลที่ควรมีตาชั่ง หรืออย่างน้อยก็เทปวัดน้ำหนักครับ

ผสมด้วยพ่อพันธุ์ หรือผสมเทียม

ไม่มีทางไหนผิด หลายฟาร์มใช้ทั้งสองแบบ ผสมเทียมเมื่อเห็นสัดชัด และมีพ่อพันธุ์ไว้เป็นตัวสำรอง สิ่งสำคัญคือต้องรู้ว่าแม่ควายตัวไหนผสมไปเมื่อไร และผสมด้วยวิธีไหนครับ

สิ่งที่ควรจดไว้สำหรับแม่ควายทุกตัว

ในฝูงของกรมปศุสัตว์ ควายแต่ละตัวจะถูกจดข้อมูลเหล่านี้ไว้ คือ เบอร์ประจำตัว วันเกิด เบอร์พ่อ เบอร์แม่ น้ำหนักแรกเกิด น้ำหนักหย่านม (240 หรือ 300 วัน) น้ำหนักที่ 400, 600 และ 900 วัน ข้อมูลการผสมทุกครั้ง (วันที่ พ่อพันธุ์ วิธีผสม) และการตรวจท้องทุกครั้ง (วันที่ ผลตรวจ จำนวนเดือนที่ตั้งท้อง) (คู่มือการผลิตกระบือ) สำหรับฟาร์มเล็ก เริ่มจากเท่านี้ก่อนก็พอครับ

1. การเป็นสัดทุกครั้งที่เห็น แม้แค่สงสัยก็จดไว้ ทั้งวันที่ เวลา และอาการที่เห็น
2. การผสมหรือผสมเทียมทุกครั้ง วันที่ พ่อพันธุ์หรือน้ำเชื้อที่ใช้ และใครเป็นคนผสม
3. การตรวจท้อง วันที่และผลตรวจ
4. วันกำหนดคลอด วันผสมบวก 321 วัน และช่วงบวกลบราว 11 วัน
5. วันคลอดจริง วันที่ เพศและน้ำหนักลูก และปัญหาที่เจอ

ผ่านไปสักหนึ่งถึงสองปี สมุดเล่มนี้จะตอบคำถามในบทความนี้ได้สำหรับฝูง ของเราเอง ทั้งวันท้องว่างเฉลี่ย ระยะห่างการให้ลูก และอายุเมื่อคลอดลูกตัวแรก ตัวเลขเหล่านี้จะบอกอะไรเราได้มากกว่างานวิจัยใด ๆ ครับ

แหล่งอ้างอิง

• Purohit G.N., Rao T.K.S. (2018). Estrus Detection in Buffaloes, ใน Bubaline Theriogenology, IVIS
• ธัชฏาพร ไชยคุณ, รัญจวน เฮงตระกูลสิน, มงคล เตชะกำพุ, Fabio De Rensis, ศิริวัฒน์ ทรวดทรง (2555). ประสิทธิภาพการสืบพันธุ์และผลผลิตน้ำนมของกระบือปลักภายใต้การจัดการระบบฟาร์ม (Reproductive and Dairy Performances of Thai Swamp Buffaloes under Intensive Farm Management). Thai Journal of Veterinary Medicine 42(1): 81–85.
• Kanloung T., Taemchuay D., Hengtrakunsin R., Tavitchasri P. (2021). The reproductive performances of Murrah and swamp buffaloes in Thailand. Buffalo Bulletin 40(3): 495–498.
• Pineda P.S., Flores E.B., Herrera J.R.V., Low W.Y. (2021). Opportunities and challenges for improving the productivity of swamp buffaloes in Southeastern Asia. Frontiers in Genetics 12: 629861.
• กลุ่มวิจัยและพัฒนากระบือ สำนักพัฒนาพันธุ์สัตว์ กรมปศุสัตว์ (2567). คู่มือการปฏิบัติงาน การผลิตกระบือ ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2567
• สำนักเทคโนโลยีชีวภาพการผลิตปศุสัตว์ กรมปศุสัตว์ (2566). คู่มือการปฏิบัติงาน กระบวนการบริการผสมเทียม
• ภาพ: Water Buffalo, Phayao Lake, Heiko S, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
• ภาพ: Buffalo in Nong khai, Thailand, Udom PINTUWONG, CC BY 3.0, Wikimedia Commons
• ภาพ: Water buffalo, Ang Kep Nam Huai San, Markus G. Klötzer, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons