วิธีบันทึกวงจรการสืบพันธุ์ควายใน Farmeter Buff

บันทึกการผสมพันธุ์ของกระบือเป็นเหมือนโซ่ที่ต่อกันเป็นข้อ ๆ ถ้าพลาดการเป็นสัดไปหนึ่งรอบ หรือลืมตรวจท้องไปหนึ่งครั้ง ไม่ได้แค่ทำให้สมุดมีช่องว่าง แต่ทำให้ทุกอย่างที่ตามมาเลื่อนออกไปด้วย บทความนี้จะพาตามแม่กระบือหนึ่งตัวผ่านบันทึกการผสมพันธุ์ทุกขั้นในแอป Farmeter Buff ของ Farmeral Technology เพื่อให้เห็นว่าแต่ละบันทึกสำคัญต่อขั้นถัดไปอย่างไร ไม่ใช่แค่ว่าต้องกดปุ่มไหนครับ

เรื่องแม่กระบือในบทความนี้ "แม่กระบือ A" เป็นตัวอย่างสมมุติ ไม่ใช่สัตว์จริง และบทความนี้ไม่มีตัวเลขจากฟาร์มจริง วันที่และตัวเลขในฟาร์มของคุณจะเป็นของคุณเองครับ

ทำไมต้องมองเป็นโซ่

กระบือไม่ใช่สัตว์ที่ดูสัดง่าย บทความทบทวนเรื่องการสืบพันธุ์ของกระบือในวารสาร Animal Reproduction Science ระบุว่ารอบการเป็นสัดของกระบือเฉลี่ย 21 วัน แต่แปรปรวนมากกว่าโค อาการเป็นสัดสังเกตยากกว่าโค และในสภาพที่เหมาะสม กระบือปลัก (swamp buffalo) ที่ปล่อยให้ลูกดูดนมได้อย่างอิสระจะกลับมาเป็นสัดอีกครั้งเมื่อประมาณ 60 ถึง 90 วันหลังคลอด (Perera, พ.ศ. 2554) บทความเดียวกันยังระบุว่าสภาพการเลี้ยงที่ยากลำบากมักทำให้แสดงอาการเป็นสัดไม่ชัดและมีช่วงห่างระหว่างการคลอดยาว และในระบบการเลี้ยงจำนวนมาก การไม่เป็นสัดเป็นเวลานานหลังคลอดเป็นปัญหาสำคัญ

พูดง่าย ๆ คือ ถ้าพลาดการเป็นสัดไป ส่วนใหญ่ก็ต้องรอรอบถัดไป ถ้าไม่ได้ตรวจว่าผสมติดหรือไม่ อาจต้องรออีกนานกว่าจะรู้ว่าไม่ติด การจดวันที่ไว้เป็นลำดับต่อกันจึงช่วยให้เห็นปัญหาได้เร็วขึ้นครับ

ภาพรวมของโซ่ทั้งเส้น

ใน Farmeter Buff บันทึกทั้งชุดนี้อยู่ที่เดียวกัน กดปุ่ม จดบันทึก ตรงกลางแถบด้านล่าง ในหมวด การสืบพันธุ์ จะมีเมนู วงจรการสืบพันธุ์ ที่เขียนกำกับว่า ผสมพันธุ์, ตรวจท้อง, คลอดลูก เลือกกระบือเพศเมียหนึ่งตัว แอปจะเปิดบันทึกการสืบพันธุ์ของตัวนั้น โดยมีแถบสามขั้นอยู่ด้านบน: การผสม → ตรวจท้อง → คลอด

ส่วนการหย่านมอยู่อีกหมวดหนึ่งของเมนูจดบันทึก คือหมวด การเจริญเติบโต เพราะเป็นเรื่องของลูก ไม่ใช่ของแม่ครับ

                                                                
                                                                
                              HEAT                              
                         ·  · · ◉ · ·  ·                        
                   · · ·         -       · · ·                  
                ··                             ··               
             ··                     -             ··            
           ··                                       ··          
    WEAN  o    COW A (example)        -               o BREED   
         ·       [ IN HEAT ]                           ·        
         ·                              -              ·        
         ·        (|) days                             ·        
          ·                               -           ·         
           ··    attempt #1                         ··          
             ··                             -     ··            
                ··                           - ··               
                  o· · ·                 · · ·o                 
                CALVE    ·  · · · · ·  ·   CHECK                
                                                                
                                                                

ลำดับของบันทึก และแต่ละขั้นส่งต่อไปที่ขั้นไหน:

ขั้นที่ 1: เป็นสัด

เรื่องเริ่มเมื่อมีคนในฟาร์มเห็นแม่กระบือ A เป็นสัด ในแอป วันที่นี้คือช่อง วันที่เป็นสัด ที่อยู่ด้านบนของการบันทึกการผสม และในประวัติของรอบ ขั้นนี้จะแสดงเป็น บันทึกการเป็นสัด

ถ้าจะบันทึกวันผสมอยู่แล้ว ทำไมต้องจดวันเป็นสัดด้วย? เพราะสองวันที่นี้อ่านคู่กันแล้วได้ความมากกว่า ส่วนตัวผมคิดว่าถ้าวันผสมห่างจากวันเป็นสัดมาก ก็ควรกลับไปดูอีกที และเมื่อรอบการเป็นสัดเฉลี่ยประมาณ 21 วัน วันเป็นสัดที่จดไว้ก็ช่วยให้พอรู้ว่าควรเริ่มเฝ้าดูรอบถัดไปเมื่อไร ถ้าการผสมครั้งนี้ไม่ติด และเมื่ออาการเป็นสัดของกระบือสังเกตยาก (Perera, พ.ศ. 2554) วันที่ที่จดไว้ชัด ๆ ย่อมดีกว่าความจำลาง ๆ ว่า "ราว ๆ เดือนที่แล้ว" ครับ

ขั้นที่ 2: ผสม

ต่อมาคือการผสม การบันทึกการผสมจะถาม:

• วันที่ผสม
• วิธีผสม: ผสมเทียม หรือ ผสมธรรมชาติ
• ถ้าผสมเทียม: น้ำเชื้อ ที่ใช้ (เลือกจากรายการน้ำเชื้อของฟาร์ม) และ นักผสมเทียม
• ถ้าผสมธรรมชาติ: พ่อพันธุ์ จะเป็นพ่อพันธุ์ ในฟาร์ม หรือ ภายนอก ก็ได้
• บันทึกเพิ่มเติม (ไม่บังคับ)

แอปจะไม่ยอมบันทึกการผสมธรรมชาติถ้าไม่ได้เลือกพ่อพันธุ์ และไม่ยอมบันทึกการผสมเทียมถ้าไม่ได้เลือกน้ำเชื้อ ไม่ใช่เพราะจุกจิก แต่เพราะข้อมูลนี้ทำให้รู้ว่าใครเป็นพ่อของลูกในภายหลังครับ

แอปยังตรวจวันที่กับข้อมูลพ่อพันธุ์ให้ด้วย ถ้าเลือกพ่อพันธุ์ในฟาร์มที่เกิดหลังวันผสม หรือถูกคัดทิ้ง/จำหน่ายไปก่อนวันผสม แอปจะเตือนและให้เลือกวันผสมใหม่หรือเลือกพ่อพันธุ์ตัวอื่น ก่อนบันทึกจริงจะมีหน้า ตรวจสอบข้อมูลการผสมพันธุ์ก่อนยืนยัน พร้อมข้อความว่าข้อมูลนี้ย้อนกลับไม่ได้ จึงควรตรวจให้ถูกต้องก่อนครับ

การผสมแต่ละครั้งในรอบเดียวกันจะมีลำดับ: การผสมพันธุ์ครั้งที่ 1, ครั้งที่ 2 ไปเรื่อย ๆ จำเลขนี้ไว้ เพราะแม่กระบือ A กำลังจะต้องผสมครั้งที่สองครับ

เมื่อบันทึกการผสมแล้ว สถานะของแม่กระบือจะขึ้นในรายการกระบือแบบป้ายในภาพด้านบน ทุกคนในฟาร์มจึงเห็นได้ว่าตัวไหนผสมแล้ว ตัวไหนตั้งท้อง

ขั้นที่ 3: ตรวจท้อง

หลังผสม สถานะของแม่กระบือ A จะเป็น รอตรวจท้อง และในบันทึกจะบอกว่าผ่านมากี่วันหลังผสม เมื่อตรวจท้องแล้ว ให้กด เพิ่มการตรวจท้อง แล้วกรอก:

• วันที่ตรวจ
• ผลตรวจ: ตั้งท้อง, ไม่ตั้งท้อง หรือ ไม่แน่ชัด
• ผู้ตรวจท้อง: คนที่ตรวจ
• บันทึกเพิ่มเติม (ไม่บังคับ)

ก่อนบันทึกจะมีหน้า ตรวจสอบการเปลี่ยนแปลงผลการตรวจท้องก่อนยืนยัน อีกครั้ง จากนั้นผลตรวจจะเป็นตัวกำหนดว่าแอปให้ทำอะไรต่อ ตรงนี้คือทางแยกที่สำคัญที่สุดของโซ่ทั้งเส้น:

                                                                
 ┌──────────[==]──────────────┐    status                       
 │                            │    ┌─────────────────────────┐  
 │ PREGNANCY CHECK     ✎      │    │      AWAITING CHECK     │  
 │ cow A (example)            │    └─────────────────────────┘  
 │ examiner: ____             │                                 
 │                            │                                 
 │  [ ] PREGNANT              │       ┌──────────────────┐      
 │                            │       │ expected due     │      
 │  [ ] NOT PREGNANT          │       │──────────────────│      
 │                            │       │  · · · · · · ·   │      
 │  [ ] UNCLEAR               │       │  · · · · · · ·   │      
 │                            │       │  · · · · · · ·   │      
 │                            │       │  · · · · · · ·   │      
 │                            │       │                  │      
 └────────────────────────────┘       └──────────────────┘      
                                                                
                                                                

• ตั้งท้อง: ขั้นต่อไปที่แอปให้ทำคือ บันทึกการคลอด และกระบือที่ตั้งท้องจะแสดงว่าตั้งท้องมาแล้วกี่วัน พร้อมวันครบกำหนดคลอดเมื่อระบบมีข้อมูลนั้น
• ไม่ตั้งท้อง: แอปจะให้บันทึกการผสมใหม่ในรอบเดียวกัน ซึ่งเป็นผลตรวจครั้งแรกของแม่กระบือ A การเป็นสัดและการผสมครั้งต่อไปจึงเป็น การผสมพันธุ์ครั้งที่ 2
• ไม่แน่ชัด: แอปให้เพิ่มการตรวจท้องอีกครั้งภายหลังได้ ไม่ต้องเดา

ในเรื่องของเรา ตรวจท้องครั้งแรกของแม่กระบือ A ผลคือไม่ตั้งท้อง จึงผสมใหม่ และตรวจครั้งที่สองผลคือตั้งท้อง เพราะการผสมทั้งสองครั้งอยู่ในบันทึกของแม่ ภายหลังจึงย้อนดูได้ว่าท้องนี้ต้องผสมกี่ครั้งครับ

ขั้นที่ 4: คลอด

เมื่อแม่กระบือ A คลอด ให้เปิดบันทึกการสืบพันธุ์ของแม่แล้วไปที่ขั้น คลอด เลือกผลว่า คลอด หรือแท้ง และใส่ วันที่คลอด ถ้าคลอดลูกมีชีวิต ให้กด สร้างลูก แอปจะถามเพื่อ ยืนยันการสร้างลูก แล้วพาไปหน้าแบบฟอร์มเพิ่มกระบือตัวใหม่สำหรับลูก

ตรงนี้คือจุดที่บันทึกก่อนหน้าเริ่มคุ้มค่า แบบฟอร์มของลูกจะเลือก ใช้บันทึกการผสมพันธุ์ ไว้ให้แล้วและล็อกไว้ พร้อมข้อความว่า บันทึกการผสมถูกล็อกไว้ (มาจากการบันทึกการคลอด) ช่องแม่พันธุ์ใส่แม่กระบือ A ไว้ให้ และถ้าเป็นการผสมธรรมชาติ ข้อมูลพ่อพันธุ์ก็ตามมาด้วย เราแค่กรอกข้อมูลของลูกเอง เช่น เบอร์แท็กและเพศ แล้วบันทึก ส่วนการคลอดจะบันทึกได้ก็ต่อเมื่อมีวันที่คลอดและมีข้อมูลลูกแล้ว สองอย่างนี้จึงไม่หลุดออกจากกันครับ

หลังคลอด ปุ่ม เริ่มรอบการผสมพันธุ์ใหม่ จะเปิดรอบถัดไปของแม่กระบือ A ส่วนรอบที่ผ่านมาจะอยู่ใน ประวัติการสืบพันธุ์ โดยมีเลขรอบกำกับ

กระบือแต่ละตัวยังมีไทม์ไลน์ชีวิตแบบในภาพด้านบน ซึ่งเรียงวันเกิด การหย่านม การผสม และการตั้งท้องไว้ตามลำดับ ในหน้า Farmeter Buff มุมมองไทม์ไลน์ระบุไว้ในแพ็กเกจ Growth ขึ้นไป

ขั้นที่ 5: หย่านม

ปลายโซ่คือเรื่องของลูก ในเมนู จดบันทึก หมวด การเจริญเติบโต ให้กด หย่านม ซึ่งเขียนกำกับว่า บันทึกการหย่านมของลูกกระบือ แอปจะแสดงรายชื่อลูกกระบือในฟาร์มที่ยังไม่หย่านม ถ้าไม่มีเลยแอปก็จะบอก เลือกลูกที่ต้องการ ใส่ วันที่หย่านม แล้วบันทึก ลูกตัวนั้นจะได้ป้าย หย่านมแล้ว

วันที่หย่านมเลือกเกินวันนี้ไม่ได้ และลูกกระบือจะขึ้นในรายการก็ต่อเมื่อเกิดก่อนหรือในวันที่หย่านมที่เลือกไว้ ซึ่งช่วยกันการพิมพ์วันที่ผิดที่เจอบ่อยที่สุดครับ

การแจ้งเตือนเดินตามโซ่อย่างไร

ไม่ต้องจำทุกวันที่ไว้ในหัวเองครับ การแจ้งเตือนของ Farmeter มีเรื่องที่ตรงกับโซ่ที่เราเพิ่งเดินผ่านมา:

• ตรวจสัดกระบือสาว
• ตรวจสัดหลังคลอด
• ตรวจสัดหลังผสมไม่ติด
• ตรวจท้อง
• กำหนดคลอด
• หย่านม

Farmeral ระบุว่าการแจ้งเตือนในแอปมีในทุกแพ็กเกจในหน้า Farmeter Buff และหน้าร้านค้าแอประบุเรื่องการแจ้งเตือนงานที่ต้องทำ และการรับแจ้งเตือนผ่าน LINE จากบัญชี เจ้าบุญมี (App Store, Google Play) ในหน้าผลิตภัณฑ์ การแจ้งเตือนข้อมูลผ่านแชตบอตเจ้าบุญมีอยู่ในแพ็กเกจ Growth ขึ้นไป จึงควรเช็กว่าฟาร์มของคุณใช้แพ็กเกจไหน ส่วนวิธีเชื่อมต่อ LINE มีคู่มือแยกอีกเรื่องในชุดนี้ครับ

เช็กลิสต์สั้น ๆ สำหรับแม่กระบือแต่ละตัว

• จดวันเป็นสัดในวันที่เห็นอาการ
• บันทึกการผสมพร้อมวิธีผสม และพ่อพันธุ์หรือน้ำเชื้อ อย่าข้ามช่องพ่อพันธุ์
• ตรวจท้องแล้วบันทึกผลและชื่อผู้ตรวจ "ไม่แน่ชัด" ก็เป็นคำตอบที่บันทึกได้
• ถ้าไม่ตั้งท้อง ให้เฝ้าดูการเป็นสัดรอบถัดไปและบันทึกการผสมครั้งที่ 2
• เมื่อคลอด ให้สร้างลูกจากบันทึกของแม่ เพื่อให้ข้อมูลพ่อแม่ผูกกันไว้
• บันทึกการหย่านมเมื่อหย่านมจริง ประวัติของลูกจะได้ครบ

แต่ละบันทึกเป็นงานเล็ก ๆ แต่เมื่อรวมกันแล้ว จะบอกได้ทุกเมื่อว่าแม่กระบือแต่ละตัวอยู่ตรงไหนของวงจร และขั้นต่อไปควรเป็นอะไรครับ

แหล่งอ้างอิง

• หน้าผลิตภัณฑ์ Farmeter Buff, Farmeral Technology
• Farmeter Buff บน App Store (ประเทศไทย)
• Farmeter Buff บน Google Play
• Perera, B.M. (2011). Reproductive cycles of buffalo. Animal Reproduction Science 124(3–4):194–199 (บทคัดย่อใน PubMed)